|
|
|
Aralık 02, 2004 |
|
TÜRK HUKUKU’NDA VE A.B. HUKUKU’NDA İŞÇİ HAKLARI |
TÜRK HUKUKU’NDA VE A.B. HUKUKU’NDA ISÇI HAKLARI
Sedat AKSAKALLI?
I- GENEL OLARAK
Is hukuku kapitalist sistemde sömürülen fabrika isçilerinin isverene karsi korunmasi ihtiyacindan dogmustur. Isçinin korunmasi Anayasalarda yer alan sosyal devlet ilkesinin de tabii bir sonucudur.(Tunçomag-Centel, s.9) Is kanunlari ile ekonomik bakimdan zayif olan isçilerin ekonomik yönden daha kuvvetli durumda bulunan isverenlere karsi korunmasi amaçlanmistir.
II- AVRUPA BIRLIGINDE ISÇI HAKLARI
Bugüne kadar AB’de is hukuku ve çalisma kosullari alaninda kabul edilen belli basli yönergeler asagidakiler gibidir.
-Üye devletlerde toplu olarak isten çikarma halinde uygulanacak hükümleri uyumlastirmaya yönelik düzenlemeler. Yönerge toplu isten çikarmalari önlemek veya azaltmak için bu tür tedbirlerin alinmasindan önce isçi temsilcileri ile görüsülmesi mecburiyetini getirmekte ve ayrica üye devletlerde yetkili kilinacak mercilere bu tedbirlerin bildirilmesini öngörmektedir.
-Sirket isletme ve isletme bölümlerinin devri halinde çalisanlarin taleplerinin korunmasina iliskin üye devletlerde mevcut düzenlemeleri uyumlastirmaya iliskin yönerge: Bu yönergenin asli amaci AT içindeki isletmelerin yeniden yapilanmasi sürecinin bu isletmelerde çalisanlar için olumsuz sonuçlar beraberinde getirmesini engellemektir. Isletme devirleri nedeniyle eski ve yeni isverenin isçinin isine son verilmesi mümkün oldugu ölçüde zorlastirilmakta ve isçinin ayni statüde isine devam etmesi temin edilmektedir. Devredenin is akdinden dogan hak ve borçlari devralana geçmektedir.
-Isverenlerin ödeme aczine düsmesi halinde isçilerin korunmasina dair yönerge. Bu yönerge, isverenin ödeme güçlügüne düsmesinden önceki dönemde birikmis olan isçi alacaklarinin tahsilini güvence altina alma amacini tasimakta ve bu güvencenin saglanmasi için bir garanti fonunun olusturulmasini öngörmektedir.
-ATA’nin 100. maddesine dayanilarak isçinin is sözlesmesine veya is iliskisine uygulanacak hükümler hakkinda bilgilendirilmesini öngören bir yönerge kabul edilmistir. Bu yönerge isçiye, is sözlesmesi veya is iliskisi hakkinda isvereninden yazili bilgi verilmesini isteme hakkini tanimaktadir.
-Topluluk genelinde faaliyet gösteren ortakliklarda isletme kurullarinin tesisi veya çalisanlarin geregi gibi dinlenmesi ve bilgilendirilmesi için baska bir yöntemin gelistirilmesi için yönerge. Özellikle topluluk içinde sinir asan birlesmelerin çoklugu bu isletmelerde isçilerin dinlenmesi için düzenlemeler yapilmasi ihtiyacini gündeme getirmistir.
-Isçilerin belirli bir hizmetin ifasi için baska üye ülkelere gönderilmesi halinde haklarinin korunmasina iliskin yönerge. Bu yönergenin amaci, bir üye devlette çalisan isçinin belirli bir süre için baska bir üye devlette çalismak üzere gönderilmesi halinde, gönderildigi ülkede ayni alanda ayni isi ifsa edenler için geçerli olan bazi kurallarin kendisine de uygulanmasini temin etmektir.
-Kismi çalismaya iliskin hükümler getiren yönerge. Özellikle kismi çalisanlara iliskin ayrimciligin önlenmesi ve kismi çalismalarin kalitesinin artirilmasi amacini güden bu yönerge ayrica kismi çalisma ile tam gün çalisma arasindaki geçisin tesvikine iliskin düzenlemeler de içermektedir.
-Süreli is akitleri hakkinda yönerge. Yönergenin amaci, sürekli is akitleri akdetme imkaninin kötüye kullanilmasini engellemektir. Yönerge, bu tür akit tipleri açisindan ayrimcilik yapma yasagi getirmekte ve belirli kosullarin varligi halinde süreli sözlesmelerin süresiz sözlesme sayilmasini öngörmektedir. (Tekinalp/Tekinalp Avrupa Birligi Hukuku)
Kadin-Erkek Esitligi Alanindaki Faaliyetler
Kadin ve erkege esit is için esit ücret verilmesi kurali henüz AET’yi kuran antlasmanin 119. maddesi ile getirilmistir. 1974 yilinda kaleme alinan sosyal politikaya iliskin faaliyet programi ile kadin-erkek esitligi konusunda ilk hedefler belirlenmis, Konsey, ise girmede, is kosullarinda ve ücretlerde esitligin saglanmasi ve ailevi yükümlülüklerin çalisma kosullariyla çatismamasi için gerekli önlemleri almakla görevlendirilmistir. ATA’nin ayni konuyu düzenleyen 141. maddesi ise her üye ülke kadin ve erkeklerin esit veya esdegerde is için esit ücret almasini temin eder hükmünü getirmektedir.
Kadin-Erkek Esitligi Alaninda Çikan Yönergeler
-AETA m.119’a dayanilarak çikarilan ilk yönerge esit ise esit ücret ilkesinin uygulanmasini somutlastirmaya yöneliktir. Yönerge Ata m. 119’un es degerde ise esit ücret verilmesini kapsamina almamis olmasi ve eksikligin yönerge tarafindan giderilmesi bakimindan önemlidir.
-Ikinci yönerge kadinlarin ise aliminda, mesleki egitimde ve ilerlemede ve çalisma kosullarinda esit haklarin taninmasi konusuna egilmektedir. Bu yönergenin 2. maddesinde, hiç kimsenin dogrudan veya dolayli olarak cinsiyeti, özellikle medeni hali ve ailevi durumu nedeniyle magdur durumda birakilamayacagi belirtilmektedir.
-Üçüncü yönerge ise sosyal güvenlik sistemlerinin kadin-erkek esitligini saglayacak sekilde yeniden düzenlenmesi hakkindadir.
-1993 yilinda hamile, logusa ve emziren kadinlarin is yerinde güvenliginin korunmasi için bir yönerge kabul edilmistir.
-Kadin ve erkelerin bir çocuk sahibi olmalari veya evlat edinmeleri halinde, üye devletler tarafindan belirlenecek bir yasa kadar en az üç ay süreyle ücretsiz izin alma hakki vardir.
-1997 yilinda cinsiyete dayali ayrimcilik halinde ispat yükünün nasil düzenlenecegi sorunu bir yönerge konusu olmustur. Yönergeye göre üye devletler, ayrimciliga ugramis olan kisinin, mahkemede veya diger bir yetkili merci önünde dogrudan veya dolayli bir ayrimciligin var oldugu süphesi doguracak vakialari sunmasi halinde cinsiyete dayali bir ayrimciligin olmadigina iliskin ispat yükünü karsi tarafa yüklemek için gerekli düzenlemeleri yapmak zorundadir.
-1991 yilinda is yerinde kadin ve erkelerin haysiyetinin korunmasi ve cinsel tacizin önlenmesi konusunda Komisyon tarafindan üye devletlere tavsiyede bulunulmustur. (Tekinalp/Tekinalp Avrupa Birligi Hukuku)
ISÇILERIN SERBEST DOLASIMI
Amsterdam anlasmasinin isçilerin serbest dolasimi ile ilgili hükümleri söyledir.
Madde 39:1.Topluluk içinde isçilerin serbest dolasimi saglanir.
2.Serbest dolasim, Üye Devletler’in isçileri arasinda, istihdam, ücret ve diger çalisma kosullari bakimindan uyrukluk esasina dayali her türlü ayrimciligin kaldirilmasini gerektirir,
3.Serbest dolasim, kamu düzeni, kamu güvenligi veya kamu sagligi nedenleriyle hakli görülebilecek sinirlamalar sakli kalmak kaydiyla;
-Fiilen yapilmis is tekliflerini kabul etme,
-Bu amaçla üye devletlerin topraklarinda serbestçe dolasma,
-Üye devletlerin birinde Devlet uyruklarinin istihdamini düzenleyen, yasa, tüzük ve idari düzenlemelere uygun olarak, bir is yapmak amaciyla oturma,
-Bir üye Devlet’te bir iste çalistiktan sonra, Komisyonca hazirlanacak uygulama tüzükleri ile belirlenecek kosullar içinde o Üye Devlet topraklarinda bulunma hakkini içerir.
AVRUPA BIRLIGINDE IS GÜVENCESI
Avrupa Birligi ülkelerinde is güvencesi hususunda ortak hükümler bulunmamaktadir. Her ülkede birbirlerinden farkli hükümler bulunmakla birlikte bu konuda hükümlerin yakinlastirilmasi için çalismalar devam etmektedir. Üye ülkelerin Is Hukuku mevzuatinin tek bir düzenlemeye baglanmasi anlamina gelen mevzuatlarin birlestirilmesi mümkün olmamistir. Üye ülkeler genellikle is iliskisinin;
-Karsilikli anlasma,
-Belirli süreli sözlesmenin sona ermesi,
-Bir kosulun yerine gelmesi,
-Isin tamamlanmasi,
-Is görenin ölümü,
-Mahkeme karari ile sona erme olarak kabul etmektedirler.
III- TÜRKIYEDE ISÇI HAKLARI
-4857 sayili Is Kanunu bir özel hukuk iliskisi olan hizmet akdinin taraflari bulunan isçi ve isverenlerin hak ve borçlarini düzenlemektedir. Bu arada kamu düzeninin saglanmasi amaciyla isverene, yükledigi zorunluluklarin yerine getirilmesini müeyyidelere baglayarak, ekonomik ve sosyal yönden korunmaya muhtaç isçilere daha iyi is ve çalisma sartlari saglamayi amaçlamaktadir. (Is Hukuku, Cevdet Ilhan Günay, s.95)
-4857 Sayili Is Kanunun ikinci maddesine göre “Bir is sözlesmesine dayanarak çalisan gerçek kisiye isçi, isçi çalistiran gerçek veya tüzel kisiye yahut tüzel kisiligi olmayan kurum ve kuruluslara isveren, isçi ile isveren arasinda kurulan iliskiye is iliskisi denir. Isveren tarafindan mal veya hizmet üretmek amaciyla maddî olan ve olmayan unsurlar ile isçinin birlikte örgütlendigi birime isyeri denir.
Isveren adina hareket eden ve isin, isyerinin ve isletmenin yönetiminde görev alan kimselere isveren vekili denir. .
Bir isverenden, isyerinde yürüttügü mal veya hizmet üretimine iliskin yardimci islerinde veya asil isin bir bölümünde isletmenin ve isin geregi ile teknolojik nedenlerle uzmanlik gerektiren islerde is alan ve bu is için görevlendirdigi isçilerini sadece bu isyerinde aldigi iste çalistiran diger isveren ile is aldigi isveren arasinda kurulan iliskiye asil isveren-alt isveren iliskisi denir. Bu iliskide asil isveren, alt isverenin isçilerine karsi o isyeri ile ilgili olarak bu Kanundan, is sözlesmesinden veya alt isverenin taraf oldugu toplu is sözlesmesinden dogan yükümlülüklerinden alt isveren ile birlikte sorumludur.
-Is Kanunun 5. maddesi Esit davranma ilkesi basligini tasimaktadir. Bu madde hükmüne göre “ Is iliskisinde dil, irk, cinsiyet, siyasal düsünce, felsefî inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayali ayirim yapilamaz.
Isveren, esasli sebepler olmadikça tam süreli çalisan isçi karsisinda kismî süreli alisan isçiye, belirsiz süreli çalisan isçi karsisinda belirli süreli çalisan isçiye farkli islem yapamaz. Isveren, biyolojik veya isin niteligine iliskin sebepler zorunlu kilmadikça, bir isçiye, is sözlesmesinin yapilmasinda, sartlarinin olusturulmasinda, uygulanmasinda ve sona ermesinde, cinsiyet veya gebelik nedeniyle dogrudan veya dolayli farkli islem yapamaz. Ayni veya esit degerde bir is için cinsiyet nedeniyle daha düsük ücret kararlastirilamaz. Isçinin cinsiyeti nedeniyle özel koruyucu hükümlerin uygulanmasi, daha düsük bir ücretin uygulanmasini hakli kilmaz. Is iliskisinde veya sona ermesinde yukaridaki fikra hükümlerine aykiri davranildiginda isçi, dört aya kadar ücreti tutarindaki uygun bir tazminattan baska yoksun birakildigi haklarini da talep edebilir.
-Isyerinin veya bir bölümünün devri hususu Is Kanunumuzun 6. maddesinde düzenlenmistir. Bu maddeye göre” Isyeri veya isyerinin bir bölümü hukukî bir isleme dayali olarak baska birine devredildiginde, devir tarihinde isyerinde veya bir bölümünde mevcut olan is sözlesmeleri bütün hak ve borçlari ile birlikte devralana geçer. Devralan isveren, isçinin hizmet süresinin esas alindigi haklarda, isçinin devreden isveren yaninda ise basladigi tarihe göre islem yapmakla yükümlüdür.
Yukaridaki hükümlere göre devir halinde, devirden önce dogmus olan ve devir tarihinde ödenmesi gereken borçlardan devreden ve devralan isveren birlikte sorumludurlar. Ancak bu yükümlülüklerden devreden isverenin sorumlulugu devir tarihinden itibaren iki yil ile sinirlidir.
Tüzel kisiligin birlesme veya katilma ya da türünün degismesiyle sona erme halinde birlikte sorumluluk hükümleri uygulanmaz.
Devreden veya devralan isveren is sözlesmesini sirf isyerinin veya isyerinin bir bölümünün devrinden dolayi feshedemez ve devir isçi yönünden fesih için hakli sebep olusturmaz. Devreden veya devralan isverenin ekonomik ve teknolojik sebeplerin yahut is organizasyonu degisikliginin gerekli kildigi fesih haklari veya isçi ve isverenlerin hakli sebeplerden derhal fesih haklari saklidir.
-Is Kanunumuza göre Is sözlesmesi, bir tarafin (isçi) bagimli olarak is görmeyi, diger tarafin (isveren) da ücret ödemeyi üstlenmesinden olusan sözlesmedir. Is sözlesmesi, Kanunda aksi belirtilmedikçe, özel bir sekle tâbi degildir.
-Süresi bir yil ve daha fazla olan is sözlesmelerinin yazili sekilde yapilmasi zorunludur.
-Yazili sözlesme yapilmayan hallerde isveren isçiye en geç iki ay içinde genel ve özel çalisma kosullarini, günlük ya da haftalik çalisma süresini, temel ücreti ve varsa ücret eklerini, ücret ödeme dönemini, süresi belirli ise sözlesmenin süresini, fesih halinde taraflarin uymak zorunda olduklari hükümleri gösteren yazili bir belge vermekle yükümlüdür. . Is sözlesmesi iki aylik süre dolmadan sona ermis ise, bu bilgilerin en geç sona erme tarihinde isçiye yazili olarak verilmesi zorunludur.
-Taraflar is sözlesmesini, Kanun hükümleriyle getirilen sinirlamalar sakli kalmak kosuluyla, ihtiyaçlarina uygun türde düzenleyebilirler.
-Is sözlesmeleri belirli veya belirsiz süreli yapilir. Bu sözlesmeler çalisma biçimleri bakimindan tam süreli veya kismî süreli yahut deneme süreli ya da diger türde olusturulabilir. Nitelikleri bakimindan en çok otuz is günü süren islere süreksiz is, bundan fazla devam edenlere sürekli is denir.
-Is iliskisinin bir süreye bagli olarak yapilmadigi halde sözlesme belirsiz süreli sayilir. Belirli süreli islerde veya belli bir isin tamamlanmasi veya belirli bir olgunun ortaya çikmasi gibi objektif kosullara bagli olarak isveren ile isçi arasinda yazili sekilde yapilan is sözlesmesi belirli süreli is sözlesmesidir.
-Isçinin normal haftalik çalisma süresinin, tam süreli is sözlesmesiyle çalisan emsal isçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesi durumunda sözlesme kismî süreli is sözlesmesidir.
Emsal isçi, isyerinde ayni veya benzeri iste tam süreli çalistirilan isçidir.
-Yazili sözlesme ile isçinin yapmayi üstlendigi isle ilgili olarak kendisine ihtiyaç duyulmasi halinde is görme ediminin yerine getirileceginin kararlastirildigi is iliskisi, çagri üzerine çalismaya dayali kismi süreli bir is sözlesmesidir.
-Deneme süreli is sözlesmesi Is Kanunun 15. maddesinde düzenlenmistir. Taraflarca is sözlesmesine bir deneme kaydi konuldugunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir.
Deneme süresi içinde taraflar is sözlesmesini bildirim süresine gerek olmaksizin ve tazminatsiz feshedebilir .
-Birden çok isçinin meydana getirdigi bir takimi temsilen bu isçilerden birinin, takim kilavuzu sifatiyla isverenle yaptigi sözlesmeye takim sözlesmesi denir.
Takim sözlesmesinin, olusturulacak is sözlesmeleri için hangi süre kararlastirilmis olursa olsun, yazili yapilmasi gerekir. Sözlesmede her isçinin kimligi ve alacagi ücret ayri ayri gösterilir.
Takim sözlesmesinde isimleri yazili isçilerden her birinin ise baslamasiyla, o isçi ile isveren arasinda takim sözlesmesinde belirlenen sartlarla bir is sözlesmesi yapilmis sayilir.
-Belirsiz süreli is sözlesmelerinin feshinden önce durumun diger tarafa bildirilmesi gerekir.
Is sözlesmeleri;
a) Isi alti aydan az sürmüs olan isçi için, bildirimin diger tarafa yapilmasindan baslayarak iki hafta sonra,
b) Isi alti aydan bir buçuk yila kadar sürmüs olan isçi için, bildirimin diger tarafa yapilmasindan baslayarak dört hafta sonra,
c) Isi bir buçuk yildan üç yila kadar sürmüs olan isçi için, bildirimin diger tarafa yapilmasindan baslayarak alti hafta sonra,
d) Isi üç yildan fazla sürmüs isçi için, bildirim yapilmasindan baslayarak sekiz hafta sonra, Feshedilmis sayilir.
Bu süreler asgari olup sözlesmeler ile artirilabilir.
Bildirim sartina uymayan taraf, bildirim süresine iliskin ücret tutarinda tazminat ödemek zorundadir.
Isveren bildirim süresine ait ücreti pesin vermek suretiyle is sözlesmesini feshedebilir.
-Otuz veya daha fazla isçi çalistiran isyerlerinde en az alti aylik kidemi olan isçinin belirsiz süreli is sözlesmesini fesheden isveren, isçinin yeterliliginden veya davranislarindan ya da isletmenin, isyerinin veya isin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadir.
Özellikle asagidaki hususlar fesih için geçerli bir sebep olusturmaz:
a) Sendika üyeligi veya çalisma saatleri disinda veya isverenin rizasi ile çalisma saatleri içinde sendikal faaliyetlere katilmak.
b) Isyeri sendika temsilciligi yapmak.
c) Mevzuattan veya sözlesmeden dogan haklarini takip için isveren aleyhine idari veya adli makamlara basvurmak veya bu hususta baslatilmis sürece katilmak.
d) Irk, renk, cinsiyet, medeni hal, aile yükümlülükleri, hamilelik, dogum, din, siyasi görüs ve benzeri nedenler.
e) 74 üncü maddede öngörülen ve kadin isçilerin çalistirilmasinin yasak oldugu sürelerde ise gelmemek.
f) Hastalik veya kaza nedeniyle 25 inci maddenin (I) numarali bendinin (b) alt bendinde öngörülen bekleme süresinde ise geçici devamsizlik.
Isçinin alti aylik kidemi, ayni isverenin bir veya degisik isyerlerinde geçen süreler birlestirilerek hesap edilir. Isverenin ayni iskolunda birden fazla isyerinin bulunmasi halinde, isyerinde çalisan isçi sayisi, bu isyerlerinde çalisan toplam isçi sayisina göre belirlenir.
-Sözlesmenin feshinde usul 19. madde ile sekle baglanmistir.Isveren fesih bildirimini yazili olarak yapmak ve fesih sebebini açik ve kesin bir sekilde belirtmek zorundadir.
Hakkindaki iddialara karsi savunmasini almadan bir isçinin belirsiz süreli is sözlesmesi, o isçinin davranisi veya verimi ile ilgili nedenlerle feshedilemez.
-Fesih bildirimine itiraz ve usulü ise Is kanunun 20. maddesinde belirlenmistir. Is sözlesmesi feshedilen isçi, fesih bildiriminde sebep gösterilmedigi veya gösterilen sebebin geçerli bir sebep olmadigi iddiasi ile fesih bildiriminin tebligi tarihinden itibaren bir ay içinde is mahkemesinde dava açabilir. Feshin geçerli bir sebebe dayandigini ispat yükümlülügü isverene aittir. Isçi, feshin baska bir sebebe dayandigini iddia ettigi takdirde, bu iddiasini ispatla yükümlüdür.
-Geçersiz sebeple yapilan feshin sonuçlari Madde 21’de düzenlenmistir. Isverence geçerli sebep gösterilmedigi veya gösterilen sebebin geçerli olmadigi mahkemece veya özel hakem tarafindan tespit edilerek feshin geçersizligine karar verildiginde, isveren, isçiyi bir ay içinde ise baslatmak zorundadir. Isçiyi basvurusu üzerine isveren bir ay içinde ise baslatmaz ise, isçiye en az dört aylik ve en çok sekiz aylik ücreti tutarinda tazminat ödemekle yükümlü olur.
-Isveren, is sözlesmesiyle veya is sözlesmesinin eki niteligindeki personel yönetmeligi ve benzeri kaynaklar ya da isyeri uygulamasiyla olusan çalisma kosullarinda esasli bir degisikligi ancak durumu isçiye yazili olarak bildirmek suretiyle yapabilecegi 22. maddede hükme baglamistir
-Süresi belirli olan veya olmayan sürekli is sözlesmesi ile bir isverenin isine girmis olan isçi, sözlesme süresinin bitmesinden önce yahut bildirim süresine uymaksizin isini birakip baska bir isverenin isine girerse sözlesmenin bu suretle feshinden ötürü, isçinin sorumlulugu yaninda, ayrica yeni isveren de asagidaki hallerde birlikte sorumludur:
a) Isçinin bu davranisina, yeni ise girdigi isveren sebep olmussa.
b) Yeni isveren, isçinin bu davranisini bilerek onu ise almissa.
c) Yeni isveren isçinin bu davranisini ögrendikten sonra dahi onu çalistirmaya devam ederse.
-Isçinin hakli nedenle derhal fesih hakki Madde 24 de düzenlenmistir. Bu maddeye göre süresi belirli olsun veya olmasin isçi, asagida yazili hallerde is sözlesmesini sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin feshedebilir:
I. Saglik sebepleri:
a) Is sözlesmesinin konusu olan isin yapilmasi isin niteliginden dogan bir sebeple isçinin sagligi veya yasayisi için tehlikeli olursa.
b) Isçinin sürekli olarak yakindan ve dogrudan bulusup görüstügü isveren yahut baska bir isçi bulasici veya isçinin isi ile bagdasmayan bir hastaliga tutulursa.
II. Ahlak ve iyi niyet kurallarina uymayan haller ve benzerleri:
a) Isveren is sözlesmesi yapildigi sirada bu sözlesmenin esasli noktalarindan biri hakkinda yanlis vasiflar veya sartlar göstermek yahut gerçege uygun olmayan bilgiler vermek veya sözler söylemek suretiyle isçiyi yaniltirsa.
b) Isveren isçinin veya ailesi üyelerinden birinin seref ve namusuna dokunacak sekilde sözler söyler, davranislarda bulunursa veya isçiye cinsel tacizde bulunursa.
c) Isveren isçiye veya ailesi üyelerinden birine karsi satasmada bulunur veya gözdagi verirse, yahut isçiyi veya ailesi üyelerinden birini kanuna karsi davranisa özendirir, kiskirtir, sürükler, yahut isçiye ve ailesi üyelerinden birine karsi hapsi gerektiren bir suç islerse yahut isçi hakkinda seref ve haysiyet kirici asilsiz agir isnad veya ithamlarda bulunursa.
d) Isçinin diger bir isçi veya üçüncü kisiler tarafindan isyerinde cinsel tacize ugramasi ve bu durumu isverene bildirmesine ragmen gerekli önlemler alinmazsa.
e) Isveren tarafindan isçinin ücreti kanun hükümleri veya sözlesme sartlarina uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse,
f) Ücretin parça basina veya is tutari üzerinden ödenmesi kararlastirilip da isveren tarafindan isçiye yapabilecegi sayi ve tutardan az is verildigi hallerde, aradaki ücret farki zaman esasina göre ödenerek isçinin eksik aldigi ücret karsilanmazsa, yahut çalisma sartlari uygulanmazsa.
III. Zorlayici sebepler:
Isçinin çalistigi isyerinde bir haftadan fazla süre ile isin durmasini gerektirecek zorlayici sebepler ortaya çikarsa.
Isçi bu hakkini ögrendigi günden baslayarak alti is günü geçtikten ve her halde fiilin gerçeklesmesinden itibaren bir yil sonra kullanilamaz.
Ancak isçinin olayda maddi çikar saglamasi halinde bir yillik süre uygulanmaz.
-Bildirim süreleri içinde isveren, isçiye yeni bir is bulmasi için gerekli olan is arama iznini is saatleri içinde ve ücret kesintisi yapmadan vermeye mecburdur. Is arama izninin süresi günde iki saatten az olamaz ve isçi isterse is arama izin saatlerini birlestirerek toplu kullanabilir. Ancak is arama iznini toplu kullanmak isteyen isçi, bunu isten ayrilacagi günden evvelki günlere rastlatmak ve bu durumu isverene bildirmek zorundadir.
-Toplu isçi çikarma hususu Madde 29 da düzenlenmistir. Isveren; ekonomik, teknolojik, yapisal ve benzeri isletme, isyeri veya isin gerekleri sonucu toplu isçi çikarmak istediginde, bunu en az otuz gün önceden bir yazi ile, isyeri sendika temsilcilerine, ilgili bölge müdürlügüne ve Türkiye Is Kurumuna bildirir.
Isyerinde çalisan isçi sayisi:
a) 20 ile 100 isçi arasinda ise, en az 10 isçinin,
b) 101 ile 300 isçi arasinda ise, en az yüzde on oraninda isçinin,
c) 301 ve daha fazla ise, en az 30 isçinin,
Isine 17 nci madde uyarinca ve bir aylik süre içinde ayni tarihte veya farkli tarihlerde son verilmesi toplu isçi çikarma sayilir.
Birinci fikra uyarinca yapilacak bildirimde isçi çikarmanin sebepleri, bundan etkilenecek isçi sayisi ve gruplari ile ise son verme islemlerinin hangi zaman diliminde gerçeklesecegine iliskin bilgilerin bulunmasi zorunludur.
Bildirimden sonra isyeri sendika temsilcileri ile isveren arasinda yapilacak görüsmelerde, toplu isçi çikarmanin önlenmesi ya da çikarilacak isçi sayisinin azaltilmasi yahut çikarmanin isçiler açisindan olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi konulari ele alinir. Görüsmelerin sonunda, toplantinin yapildigini gösteren bir belge düzenlenir.
Fesih bildirimleri, isverenin toplu isçi çikarma istegini bölge müdürlügüne bildirmesinden otuz gün sonra hüküm dogurur.
-Isyerinin bütünüyle kapatilarak kesin ve devamli suretle faaliyete son verilmesi halinde, isveren sadece durumu en az otuz gün önceden ilgili bölge müdürlügüne ve Türkiye Is Kurumuna bildirmek ve isyerinde ilan etmekle yükümlüdür. Isveren toplu isçi çikarmanin kesinlesmesinden itibaren alti ay içinde ayni nitelikteki is için yeniden isçi almak istedigi takdirde nitelikleri uygun olanlari tercihen ise çagirir.
-Mevsim ve kampanya islerinde çalisan isçilerin isten çikarilmalari hakkinda, isten çikarma bu islerin niteligine bagli olarak yapiliyorsa, toplu isçi çikarmaya iliskin hükümler uygulanmaz.
Isveren toplu isçi çikarilmasina iliskin hükümleri 18, 19, 20 ve 21 inci madde hükümlerinin uygulanmasini engellemek amaciyla kullanamaz; aksi halde isçi bu maddelere göre dava açabilir.
-Isverenin ödeme aczine düsmesi konusu Madde 33 de düzenlenmistir. Madde hükmüne gore “Isverenin konkordato ilan etmesi, isveren için aciz vesikasi alinmasi veya iflasi nedenleri ile isverenin ödeme güçlügüne düstügü hallerde geçerli olmak üzere, isçilerin is iliskisinden kaynaklanan son üç aylik ücret alacaklarini karsilamak amaci ile Issizlik Sigortasi Fonu kapsaminda ayri bir Ücret Garanti Fonu olusturulur.
Ücret Garanti Fonu, isverenlerce issizlik sigortasi primi olarak yapilan ödemelerin yillik toplaminin yüzde biridir.
-Isçilerin aylik ücretlerinin dörtte birinden fazlasi haczedilemez veya baskasina devir ve temlik olunamaz. Ancak, isçinin bakmak zorunda oldugu aile üyeleri için hakim tarafindan takdir edilecek miktar bu paraya dahil degildir. Nafaka borcu alacaklilarinin haklari saklidir.
-Genel ve katma bütçeli dairelerle mahalli idareler veya kamu iktisadi tesebbüsleri yahut özel kanuna veya özel kanunla verilmis yetkiye dayanilarak kurulan banka ve kuruluslar; asil isverenler müteahhide verdikleri her türlü bina, köprü, hat ve yol insasi gibi yapim ve onarim islerinde çalisan isçilerden müteahhit veya taseronlarca ücretleri ödenmeyenlerin bulunup bulunmadiginin kontrolü, ya da ücreti ödenmeyen isçinin basvurusu üzerine, ücretleri ödenmeyen varsa müteahhitten veya taseronlardan istenecek bordrolara göre bu ücretleri bunlarin hakedislerinden öderler.
-Bir isverenin üçüncü kisiye karsi olan borçlarindan dolayi isyerinde bulunan tesisat, malzeme, ham, yari islenmis ve tam islenmis mallar ve baska kiymetler üzerinde yapilacak haciz ve icra takibi, bu isyerinde çalisan isçilerin icra kararinin alindigi tarihten önceki üç aylik dönem içindeki ücret alacaklarini karsilayacak kisim ayrildiktan sonra, kalan kisim üzerinde hüküm ifade eder.
-Isveren toplu sözlesme veya is sözlesmelerinde gösterilmis olan sebepler disinda isçiye ücret kesme cezasi veremez.
Isçi ücretlerinden ceza olarak yapilacak kesintilerin isçiye derhal sebepleriyle beraber bildirilmesi gerekir. Isçi ücretlerinden bu yolda yapilacak kesintiler bir ayda iki gündelikten veya parça basina yahut yapilan is miktarina göre verilen ücretlerde isçinin iki günlük kazancindan fazla olamaz.
-Ülkenin genel yararlari yahut isin niteligi veya üretimin artirilmasi gibi nedenlerle fazla çalisma yapilabilir. Fazla çalisma, Kanunda yazili kosullar çerçevesinde, haftalik kirkbes saati asan çalismalardir.
Her bir saat fazla çalisma için verilecek ücret normal çalisma ücretinin saat basina düsen miktarinin yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir.
Fazla çalisma veya fazla sürelerle çalisma yapan isçi isterse, bu çalismalar karsiligi zamli ücret yerine, fazla çalistigi her saat karsiliginda bir saat otuz dakikayi, fazla sürelerle çalistigi her saat karsiliginda bir saat onbes dakikayi serbest zaman olarak kullanabilir.
Fazla saatlerle çalismak için isçinin onayinin alinmasi gerekir.
Fazla çalisma süresinin toplami bir yilda ikiyüzyetmis saatten fazla olamaz.
Gerek bir ariza sirasinda, gerek bir arizanin mümkün görülmesi halinde yahut makineler veya araç ve gereç için hemen yapilmasi gerekli acele islerde, yahut zorlayici sebeplerin ortaya çikmasinda, isyerinin normal çalismasini saglayacak dereceyi asmamak kosulu ile isçilerin hepsi veya bir kismina fazla çalisma yaptirilabilir.
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde isyerlerinde çalisilip çalisilmayacagi toplu is sözlesmesi veya is sözlesmeleri ile kararlastirilir. Sözlesmelerde hüküm bulunmamasi halinde söz konusu günlerde çalisilmasi için isçinin onayi gereklidir.
-Otel, lokanta, eglence yerleri ve benzeri yerler ile içki verilen ve hemen orada yenilip içilmesi için çesitli yiyecek satan yerlerden "yüzde" usulünün uygulandigi müesseselerde isveren tarafindan servis karsiligi veya baska isimlerle müsterilerin hesap pusulalarina "yüzde" eklenerek veya ayri sekillerde alinan paralarla kendi istegi ile müsteri tarafindan isverene birakilan yahut da onun kontrolü altinda bir araya toplanan paralari isveren isyerinde çalisan tüm isçilere eksiksiz olarak ödemek zorundadir.
-Yillik ücretli izin hakki ve izin süreleri Madde 53 de belirlenmistir. Isyerinde ise basladigi günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere, en az bir yil çalismis olan isçilere yillik ücretli izin verilir.
Yillik ücretli izin hakkindan vazgeçilemez.
Isçilere verilecek yillik ücretli izin süresi, hizmet süresi;
a) Bir yildan bes yila kadar (bes yil dahil) olanlara ondört günden,
b) Bes yildan fazla onbes yildan az olanlara yirmi günden,
c) Onbes yil (dahil) ve daha fazla olanlara yirmialti günden,
Az olamaz.
Ancak onsekiz ve daha küçük yastaki isçilerle elli ve daha yukari yastaki isçilere verilecek yillik ücretli izin süresi yirmi günden az olamaz.
-Yillik ücretli izin isveren tarafindan bölünemez.
-Genel bakimdan çalisma süresi haftada en çok kirkbes saattir. Günlük çalisma süresinin ortalama bir zamaninda o yerin gelenekleri ve isin geregine göre ayarlanmak suretiyle isçilere;
a) Dört saat veya daha kisa süreli islerde onbes dakika,
b) Dört saatten fazla ve yedibuçuk saate kadar (yedibuçuk saat dahil) süreli islerde yarim saat,
c) Yedibuçuk saatten fazla süreli islerde bir saat,
Ara dinlenmesi verilir.
-Çalisma hayatinda "gece" en geç saat 20.00'de baslayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her halde en fazla onbir saat süren dönemdir.
Isçilerin gece çalismalari yedibuçuk saati geçemez.
-Çalistirma yasi ve çocuklari çalistirma yasagi Madde 71 de düzenlenmistir. Onbes yasini doldurmamis çocuklarin çalistirilmasi yasaktir. Ancak, ondört yasini doldurmus ve ilkögretimi tamamlamis olan çocuklar, bedensel, zihinsel ve ahlaki gelismelerine ve egitime devam edenlerin okullarina devamina engel olmayacak hafif islerde çalistirilabilirler.
Temel egitimi tamamlamis ve okula gitmeyen çocuklarin çalisma saatleri günde yedi ve haftada otuzbes saatten fazla olamaz. Ancak, onbes yasini tamamlamis çocuklar için bu süre günde sekiz ve haftada kirk saate kadar artirilabilir.
Okula devam eden çocuklarin egitim dönemindeki çalisma süreleri, egitim saatleri disinda olmak üzere, en fazla günde iki saat ve haftada on saat olabilir.
-Maden ocaklari ile kablo dösemesi, kanalizasyon ve tünel insaati gibi yer altinda veya su altinda çalisilacak islerde onsekiz yasini doldurmamis erkek ve her yastaki kadinlarin çalistirilmasi yasaktir.
-Sanayie ait islerde onsekiz yasini doldurmamis çocuk ve genç isçilerin gece çalistirilmasi yasaktir. Onsekiz yasini doldurmus kadin isçilerin gece postalarinda çalistirilmasina iliskin usul ve esaslar Saglik Bakanliginin görüsü alinarak Çalisma ve Sosyal Güvenlik Bakanliginca hazirlanacak bir yönetmelikte gösterilir.
-Kadin isçilerin dogumdan önce sekiz ve dogumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam onalti haftalik süre için çalistirilmamalari esastir.
-Kadin isçilere bir yasindan küçük çocuklarini emzirmeleri için günde toplam birbuçuk saat süt izni verilir. Bu sürenin hangi saatler arasinda ve kaça bölünerek kulllanilacagini isçi kendisi belirler. Bu süre günlük çalisma süresinden sayilir.
-Onalti yasini doldurmamis genç isçiler ve çocuklar agir ve tehlikeli islerde çalistirilamaz.
-Isverenler isyerlerinde is sagligi ve güvenliginin saglanmasi için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansiz bulundurmak, isçiler de is sagligi ve güvenligi konusunda alinan her türlü önleme uymakla yükümlüdürler.
“4857 sayili Kanunda isverenler is sagligi ve güvenligine iliskin olarak isçileri bilgilendirmek, denetlemek ve egitmek yükümlülükleri altina girmislerdir.Isverenler sadece is sagligi ve güvenligi önlemleri almakla yükümlü olmayip ayni zmanda bu önlemlerle ilgili egitim ve uygulanip uygulanmadigini denetlemek zorunda olacaklardir. Isyerlerinin tesis ve tertiplerinde, çalisma yöntem ve sekillerinde, makine ve cihazlarinda isçilerin yasami için tehlikeli olan bir husus tespit edilirse, bu tehlike giderilinceye kadar yetkili komisyon karariyla, tehlikenin niteligine göre is tamamen veya kismen durdurulur veya isyeri kapatilabilecektir. 4857 sayili Is Kanununun 80. maddesine göre, sanayiden sayilan, devamli olarak en az elli isçi çalistiran ve alti aydan fazla sürekli islerin yapildigi isyerlerinde, her isverenin bir is sagligi ve güvenligi kurulu olusturmasi kanunla zorunlu tutulmustur. Getirilen düzenlemeyle isverenler is sagligi ve güvenligi kurullarinin kararlarini uygulamakla yükümlüdürler. Yeni Kanunun 81. maddesine göre, devamli olarak en az elli isçi çalistiran isverenlerin SSK tarafindan saglanan tedavi hizmetleri disinda kalan, isçilerin saglik durumunun ve alinmasi gereken is sagligi ve güvenligi önlemlerinin saglanmasi, ilk yardim ve acil tedavi ile koruyucu saglik hizmetlerini yürütmek üzere, isyerindeki isçi sayisina ve isin tehlike derecesine göre bir veya daha fazla isyeri hekimi çalistirmak ve bir isyeri saglik birimi olusturmakla yükümlüdür.
Yeni Kanunun 83. maddesine göre, is sagligi ve güvenligi açisindan isçinin sagligini bozacak veya vücut bütünlügünü tehlikeye sokacak yakin, acil ve hayati bir tehlike ile karsi karsiya kalan isçi, Is Sagligi ve Güvenligi Kuruluna basvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alinmasina karar verilmesini talep etmesi halinde, anilan Kurul ayni gün acilen toplanarak aldigi karari isçiye yazili olarak bildirilmek zorundadir. Isçi sagligi ve güvenligi kurulunun bulunmadigi isyerlerinde talep, isveren veya isveren vekiline yapilacaktir. Isveren veya isveren vekili yazili cevap vermek zorundadir.
Is Sagligi ve Güvenligi Kurulu, isçinin talebi yönünde karar verirse isçi, gerekli is sagligi ve güvenligi tedbiri alinincaya kadar çalismaktan kaçinabilir. Bu dönem içinde isçinin ücreti ve diger haklari saklidir.
Isçiler, is sagligi ve güvenligi kurulunun kararina ve isçinin talebine ragmen gerekli tedbirin alinmamasi halinde, 6 is günü içinde, belirli veya belirsiz süreli hizmet akitlerini derhal feshedebileceklerdir.”(Faik Arseven, Isveren Degisi, Nisan 2004)
|
|
Yazar: Av. Sedat AKSAKALLI |
|
|
|
|
 |
|
 |
|